sss

Lichthinder en vervuiling

Lantaarnpalen worden geplaatst om ons (een gevoel van) veiligheid te geven. Op snelwegen gaat het voornamelijk om de verkeersveiligheid, binnen de bebouwde kom is ook de sociale veiligheid ermee gediend. Goede verlichting zorgt ervoor dat we ons in het donker goed kunnen verplaatsen en dat we anderen kunnen ontmoeten, maar ook obstakels tijdig in de gaten kunnen hebben. Waar wij ons niet altijd van bewust zijn is het feit dat deze lantaarnpalen de hele nacht blijven branden, dus ook als we op één oor liggen en de openbare weg vrijwel uitgestorven is. In die situaties kan het verlichtingsniveau heel goed omlaag.


Wat is lichthinder?

Lichthinder heeft in de meeste gevallen betrekking op de subjectieve beleving van de mens.


Is een lamp voor de één te fel, voor de ander kan hij niet fel genoeg zijn.


Als er een lantaarnpaal voor je huis staat die direct in je slaapkamer schijnt, kan dat heel storend zijn en in de ergste gevallen tot slapeloosheid leiden. Dikkere gordijnen kunnen gelukkig uitkomst bieden.


Maar er zijn ook situaties waarin sprake is van lichthinder in objectieve zin.


Wat is lichtvervuiling?

Lichthinder kan heel gemakkelijk overgaan in lichtvervuiling. Willen de meeste mensen ‘t liefst een donkere slaapkamer, voor dieren zijn donker en licht van nog groter belang. Zij raken gedesoriënteerd als er overdag een zonsverduistering is, maar ook als natuurgebieden ’s nachts kunstmatig worden aangelicht kunnen zij hevig van slag raken.


Ook de natuur wordt beïnvloed door licht. De meeste bomen en planten gedijen het best als zij voldoende licht krijgen. Kunstlicht draagt er toe bij dat hun bloei- en groeiperiode wordt verlengd. Dit heeft in sommige gevallen klimatologische gevolgen, en niet alleen positieve! Mensen die zich bezighouden met astronomie kunnen bij het bestuderen van de nachtelijke sterrenhemel last ondervinden van kunstlicht. Hierdoor zijn vaak niet alle sterren meer zichtbaar. De lichtvervuiling is al zo ernstig dat in Roden (provincie Drenthe) de sterrenwacht J.C. Kapteyn buiten bedrijf is gesteld omdat er geen sterren meer te zien waren. Om lichtvervuiling te voorkomen heeft de provincie Gelderland op sommige plaatsen LED-verlichting toegepast in het wegdek, zoals op de Otterloseweg in Apeldoorn. Hierdoor wordt de aandacht gevestigd op de weg en blijft de omgeving onverlicht.

Otterloseweg in Apeldoorn overdag

Dezelfde weg bij nacht


Close-up van een LED-lichtelement

ZAKLAMP PROEFJE

Nog niet helemaal duidelijk wat lichthinder en lichtvervuiling is? Dan hier een eenvoudig proefje. Neem een zaklamp met een reflector en draai deze zo dat het LED lampje zover mogelijk in de behuizing komt. De reflector zorgt ervoor dat je heel gericht op een voorwerp kunt schijnen. Draai je de reflector zodanig dat de lamp vrijwel geheel uit de behuizing komt, dan zal het licht alle kanten op schijnen. Je kunt dat op de foto’s zien.


In de winter is dit fenomeen nog beter zichtbaar. Zodra er een egale sneeuwlaag ligt lijkt alles een stuk lichter. Dit komt omdat de witte sneeuw op de grond het licht van de straatverlichting weerkaatst. Zo is alles een stuk lichter vanwege de reflectie.

Zaklamp met reflector

Zaklamp zonder reflector

Lichthinder en lichtvervuiling, hoe te voorkomen?

Lichthinder en lichtvervuiling zijn gemakkelijker te voorkomen dan men denkt. En je hoeft hiervoor echt niet alle lantaarnpalen en andere kunstlichtbronnen te verwijderen. Je kunt nog steeds voldoende licht hebben op die plekken waar je licht wilt hebben. Alleen zul je verantwoorde keuzes moeten maken.


Hieronder een aantal tips, die misschien erg vanzelfsprekend zijn, maar nog veel te weinig worden toegepast.

1 Gebruik voornamelijk compacte lampen zoals SON-T en CDO-TT in plaats van de langwerpige lampen zoals de SOX en TL en de PL-L lamp. Deze langwerpige lampen zijn vaak onhandig en het licht ervan is moeilijker door te geven. Zulke lampen zitten vaak in langwerpige en lompe armaturen waardoor er zeer gemakkelijk strooilicht kan ontstaan wat onnodig lichthinder respectievelijk lichtvervuiling veroorzaakt. De SON-T en de CDO-TT lamp zitten in compacte armaturen waar zeer gemakkelijk een reflector omheen gebouwd kan worden. Hierdoor wordt het licht veel beter gericht op het te verlichten object.

Compacte lamp - weinig strooilicht

Langwerpige lamp - veel strooilicht


2 Verlicht altijd van boven naar beneden. Bij een grondspot of spotjes die van beneden naar boven een vlag, een pand of een kunstwerk verlichten komt het meeste licht in de hemel terecht. Als je van bovenaf verlicht heb je ook een betere (beveiligings)verlichting op de grond. Het licht heeft op deze manier twee functies. Mocht je toch per se een grondspot of spotjes willen gebruiken, stel ze dan iets schuin tegen de gevel. Nog een positief bijkomend voordeel: doordat de verlichting schuin is geplaatst blijft er minder vocht én vuil, zoals algen, op staan.



3 Misschien een open deur, maar toch: verlicht niet meer dan nodig is. Als er te veel lantaarnpalen op een bepaalde plek staan is het beter om wat masten af te koppelen en te verwijderen. Ook een te hoge lampwattage op een te kleine mast is een veel voorkomend verschijnsel. Voorkom dit en plaats armaturen met een lagere lampwattage. Het scheelt ook nog eens in het energieverbruik! Onder het menu "lantaarnpalen" heb ik in het linker submenu een kopje staan met "opmerkelijk". Onder dit kopje vind je een paar voorbeelden van overdreven verlichting. Op de foto rechts zie je dat een lantaarnpaal een groenstrook staat te verlichten.


4 Aan sommige lantaarnpalen is reclame verlichting bevestigd. Deze brandt vaak de hele nacht, ook al is er niemand in de buurt die ernaar kan kijken. Zet die reclameverlichting ’s nachts uit! En als er toch een auto langs rijdt dan is de reclame echt wel zichtbaar dankzij de koplampen. Op de (staande) foto rechts zie je lantaarnpalen met reclame verlichting.



5 Met name toepasbaar op beveiligingsverlichting aan gebouwen: als je een hoop beveiligingsarmaturen aan je bedrijfspand hebt hangen kan het wel handig zijn om deze al dan niet gedeeltelijk ‘s nachts uit te schakelen. Bijvoorbeeld op plekken waar je geen licht nodig hebt. Een kale gevel zonder raam of deur behoeft geen verlichting. Inbrekers zul je daar niet aantreffen. Laat alleen beveiligingsarmaturen boven een toegangsdeur en aan een gevel mét ramen hangen. En de reclameverlichting aan een bedrijfspand kan ook best ’s nachts uit, als het terrein eromheen is uitgestorven.


6 Straatverlichting brandt vaak in de nacht overbodig. Zoveel mensen zijn er dan niet op straat. Plaats armaturen op de lantaarnpalen waarbij de lichtbron dimbaar is. Spaart geld en energie, maar het voorkomt ook lichthinder en lichtvervuiling. Bovendien gaat een lamp, die gedimd wordt, langer mee, omdat hij niet voor het volle vermogen wordt belast. Minder energiekosten, minder onderhoud. Maar bij straatverlichting geldt altijd dat de sociale veiligheid niet in het geding mag zijn.

Oude installatie met SOX - veel strooilicht

Nieuwe installatie met SON-T - weinig strooilicht


7 Gebruik buitenverlichtingarmaturen met lichthinderkappen. Deze armaturen zijn voorzien van een extra, meestal uitwendige, lichthinderkap. Ook kan de armatuur van binnen zijn voorzien van lichthinderconstructies zoals lamellen om het licht alleen maar naar beneden te richten. Er bestaan bovendien lichthinderkappen die je in paaltoparmaturen kunt toepassen zodat het licht niet naar de woningen schijnt.

Lantaarnpaal met lichthinderkap

Close-up lichthinderkap overdag


Close-up lichthinderkap 's nachts

Armatuur boven met lichthinderkap - weinig strooilicht Armatuur onder zonder lichthinderkap - veel strooilicht

Close-up armatuur met lichthinderkap


8 Gebruik zo min mogelijk bolarmaturen. De welbekende armatuur is de beroemde witte bol. Deze armaturen geven rondom licht af, links, rechts, boven en beneden. Maar boven heb je geen licht nodig, dus kan je net zo goed een armatuur ophangen die het licht alleen maar naar beneden (of alleen naar rechts of links) richt.


Klassieke bolarmatuur overdag

Zelfde armatuur 's nachts - veel strooilicht naar boven


Nog niet overtuigd? Stap eens in ‘s nachts in je auto, rij de stad uit en ga ergens op een donkere locatie staan. Laat je ogen even wennen aan de duisternis en werp vervolgens een blik op de plek waar je vandaan komt. Hoe langer je blijft staan hoe lichter het wordt aan de horizon.


Lichthinder van de gemeente Apeldoorn

Evenementen

Er worden vaak evenementen georganiseerd om het donkerder maken van de nacht onder de aandacht te brengen. Elke laatste zaterdagavond van de maand oktober is er "de nacht van de nacht". Veel gemeenten zetten dan voor een paar uur de straatverlichting in een bepaald deel van een stad uit. Ook veel kantoren en winkels doen hun buitenverlichting en reclameverlichting dan uit. Er worden in die donkere nacht veel festiviteiten georganiseerd er wordt een echte happening van gemaakt. Maar ook is het de bedoeling dat mensen zich ervan bewust zijn dat donkerte tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend is.

Onderzoek

Sinds begin 2010 is de Universiteit van Wageningen bezig met een onderzoek naar lichtvervuiling. Vier jaar lang doen medewerkers van de Stichting Veldonderzoek Flora en Fauna (VOFF) en van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO) op veertig plaatsen onderzoek naar de invloed van kunstlicht op flora en fauna in Nederland. Dit om goed in kaart te brengen welke invloed de lichtvervuiling en de lichthinder hebben op mens, dier en natuur.


Van die veertig locaties worden er tien met het gebruikelijke kunstlicht beschenen om te zien of de natuur hier wezenlijk anders op reageert dan op tien andere locaties waar het kunstlicht uitgaat. Op de resterende twintig locaties gebruiken de onderzoekers twee nieuwe types natuurvriendelijk kunstlicht. Vrijwilligers van de Stichting Veldonderzoek Flora en Fauna registreren de veranderingen in de natuur en in de aantallen en soorten van de dieren.


Het is voor het eerst dat er op zo'n grote schaal onderzoek wordt gedaan naar het effect van lichtvervuiling en lichthinder op planten en dieren. Doel van onderzoek is om nog beter in te kunnen spelen op de verlichtingsmarkt en de productie van dier- en natuurvriendelijke verlichting te bevorderen.

Groene verlichting

Uit eerdere onderzoeken is al naar voren gekomen dat groene verlichting minder van invloed is op planten en dieren. Daarom wordt er ook al her en der met straatverlichting geëxperimenteerd die groen licht uitstraalt. Voor de mens is dit even wennen, maar de nadelige effecten op de planten en de dieren zullen hiermee aanzienlijk worden verminderd. Op de foto rechts zie je een voorbeeld van groene verlichting.

Snelwegverlichting

Tegenwoordig worden steeds meer lantaarnpalen geplaatst langs de snelweg. Vroeger als kind vond ik dat best vreemd. In de straat waar ik woonde brandden de hele nacht de lantaarnpalen, terwijl er niemand meer op straat was. Maar op de snelwegen waar continu wel verkeer was, was in de wijde omgeving geen lantaarnpaal te bekennen. Nu ik volwassen ben geworden begrijp ik waarom. In de woonomgeving heb je te maken met de sociale veiligheid. Deze is langs de snelweg minder van belang. Verlichting langs de snelweg is puur en alleen om aan te geven hoe de weg loopt en om in-en uitvoegstroken aan te geven. Ook bij de openstelling van een spitsstrook wordt extra verlichting geplaatst. Maar zodra de spitsstrook weer buiten bedrijf is gesteld, zou deze extra verlichting best weer uit kunnen!


Eindconclusie: Gebruik je verstand, wees zuinig met licht en energie, verlicht waar nodig, maar laat verder de duisternis de duisternis.

Naar boven